خون و اهمیت اهدای آن در زندگی

مقاله۱ - خون و اهمیت اهدای آن در طول زندگی

انتقال خون در پزشكي اهميت بسياري دارد. خون انسان هيچ جانشيني ندارد و نمي‌توان آن را به طور مصنوعي تهيه كرد و علي‌رغم تحقيقات بسيار زيادي كه در اين زمينه توسط محققان انجام شده است، انسان تنها منبع خون براي همنوعانش است.

صنعتي شدن زندگي انسان‌ها و افزايش تعداد تصادفات رانندگي و همچنين تعداد بيماران نيازمند دريافت خون و پيشرفت‌هاي علمي كه سبب دستيابي به روش‌هاي درماني جديد مي‌شود، نياز به خون را در جوامع مختلف بيش از پيش آشكار ساخته است.

تامين خون و فرآورده‌هاي سالم، مهم‌ترين هدف انتقال خون است و با توجه به اين كه اهداكنندگان خون نقش اساسي را در رسيدن به اين هدف به عهده دارند، افزايش آگاهي افراد و تشويق آنها براي اهداي خون، ضروري به نظر مي‌رسد.

براساس توافق بين‌المللي ميان سازمان بهداشت جهاني، جامعه بين المللي انتقال خون و اتحاديه بين‌المللي سازمان اهداكنندگان خون، روز 14 ژوئن، مصادف با سالروز تولد كارن لند اشتاينر، كاشف سيستم گروه‌هاي خوني ABO است  به عنوان روز جهاني اهداكننده، نامگذاري شده و در كشورهاي مختلف برنامه‌هايي در اين روز برگزار مي‌شود.

يكي از مهم‌ترين فوايد اهداي خون، نجات زندگي انسان‌ها و بهبود سلامت جسماني است. براساس تحقيقات انجام شده، اهداي خون به طور منظم سبب مصونيت فرد در برابر بيماري‌هاي قلبي و عروقي مي‌شود. بنابراين مي‌توان گفت اهداي خون نه تنها براي افراد سالم زياني ندارد، بلكه موجب جلوگيري از ابتلا به بيماري‌ها خواهد شد. به علاوه اين سيستم خون‌سازي بدن به گونه‌اي است كه با افزايش جرياني خون در بدن، طي مدت زمان كوتاهي، خون اهدا شده را جايگزين مي‌كند.

همه ساله بيش از 80 ميليون واحد خون در جهان اهدا مي‌شود كه تنها 38 درصد آن به كشورهاي در حال توسعه تعلق دارد و اين در حالي است كه اين كشورها 82 درصد جمعيت جهان را تشكيل مي‌دهند. امروزه با توجه به گسترش كاربرد روش‌هاي آزمايشگاهي، غربالگري اهداكنندگان خون از نظر عفونت‌هاي قابل سرايت از طريق تزريق خون انجام و سالم‌ترين خون براي افراد نيازمند فراهم مي‌شود.

بررسي‌هاي انجام شده نشان مي‌دهد سالم‌ترين اهداكنندگان، اهداكنندگان داوطلبي هستند كه بدون دريافت هيچ وجهي خون خود را براي كمك به همنوع خود اهدا مي‌كنند. در اين ميان نبايد فراموش كنيم كه بيش از 500 هزار زن در سال در حين بارداري و زايمان جان خود را از دست مي‌دهند، در حالي كه براحتي مي‌توان از مرگ و مير آنها جلوگيري كرد.

خون و اجزاي تشكيل‌دهنده آن‌

خون مايع حياتبخشي است كه در رگ‌هاي بدن جريان داشته و قلب نقش مهمي در به جريان انداختن آن دارد.
خون مواد غذايي و اكسيژن را به تمام سلول‌هاي بدن مي‌رساند و مواد زائد را براي دفع به كليه‌ها، كبد و شش‌ها انتقال مي‌دهد. در بدن يك فرد بالغ با وزن 70 كيلوگرم به طور متوسط 5 ليتر خون وجود دارد و معمولا ميزان خون موجود در بدن هر فرد با وزن بدن تناسب دارد.

قسمت سلولي خون شامل گلبول‌هاي سفيد، گلبول‌هاي قرمز و پلاكت‌هاست كه در مجموع حدود 45 درصد حجم خون را تشكيل‌ مي‌دهند. قسمت مايع خون كه پلاسما نام دارد از آب، املاح، مواد آلي، هورمون‌ها، عوامل انعقادي و ... تشكيل شده است كه 55 درصد حجم خون را تشكيل مي‌دهد. جالب است بدانيد در هر ميلي‌متر مكعب از خون كه معادل يك قطره خون است، حدود 5 ميليون گلبول قرمز، 7500 گلبول سفيد و 300 هزار پلاكت وجود دارد.

وظيفه اصلي گلبول‌هاي قرمز، انتقال اكسيژن از شش‌ها به سلول‌هاي بدن و انتقال دي‌اكسيد كربن از شش‌ها براي دفع به محيط خارج از بدن است. هموگلوبين رنگدانه قرمزرنگي است كه نه تنها سبب قرمزي خون مي‌شود بلكه نقش مهمي در انجام وظايف اين سلول خوني به عهده دارد. ساختار ويژه گلبول‌هاي قرمز و همچنين فراواني تعداد آنها سبب افزايش سطح نقل و انتقال اكسيژن و دي‌اكسيد كربن مي‌شود.

گلبول‌هاي سفيد خون انواع گوناگوني دارند. اين سلول‌ها به شيوه‌هاي مختلف از بدن در برابر حمله موجودات ذره‌بيني به بافت‌ها و يا جريان خود دفاع مي‌كنند. نوتروفيل‌ها و منوسيت‌ها گلبول‌هاي سفيدي هستند كه ميكروب‌ها را بلعيده و سپس آنها را هضم مي‌كنند.

لنفوسيت‌هاي نوع B به محض ورود ميكروب‌ها به بدن، آنتي‌بادي اختصاصي ضد آن ميكروب‌ها را توليد مي‌كنند تا بدن را نسبت به بيماري‌هاي عفوني خاص ايمن سازند. پلاكت‌ها سومين گروه اصلي سلول‌هاي خوني هستند كه در انعقاد خون نقش مهمي را ايفا مي‌كنند.

گروه‌هاي خوني‌

گروه‌هاي خوني براساس وجود آنتي‌ژن‌ها يا پارگن‌هاي ويژه روي گلبول‌هاي قرمز تقسيم‌بندي مي‌شوند. آنتي‌ژن ماده‌اي است كه مي‌تواند بدن را بر اي ساخت پادتن تحريك كند. موادي كه به شكل آنتي‌ژن عمل مي‌كنند، معمولا پروتئين‌هاي خارجي هستند كه در نتيجه ابتلا به عفونت ، تزريق يا روش‌هاي ديگر وارد بدن مي‌شوند.

پادن يا آنتي‌بادي ماده‌اي است كه در پاسخ به تحريك آنتي‌ژني در بدن ساخته شده و با آن واكنش نشان مي‌دهد. اين واكنش در بسياري از موارد به گونه‌اي است كه سبب به هم چسبيدن آنتي‌ژن‌ها در دسته‌هاي كوچك مي‌شود. در سيستم ABO ، گلبول‌هاي قرمز افراد براساس بود يا نبود آنتي ژن‌هاي ويژه در سطح  ، در 4 گروه A، B،  AB و O قرار مي‌گيرند. در گروه خوني A ، گلبول‌ حاوي قرمز حاوي آنتي ژن A و پلاسماها و آنتي‌بادي ضد B  است.

در گروه خوني B گلبول‌هاي قرمزهاي آنتي‌ژن B و پلاسما حاوي آنتي بادي ضد A  است. اين در حالي است كه در گروه‌ خوني AB ، گلبول‌هاي قرمز داراي آنتي ژن‌هاي A و B بوده و پلاسما فاقد آنتي‌بادي است.

همچنين گروه خوني، گلبول‌هاي قرمز فاقد آنتي‌ژن‌هاي A و B هستند و پلاسما حاوي آنتي بادي ضد هر دوي آنهاست. جالب است بدانيد علاوه بر آنتي ژن‌هاي A و B، همزمان آنتي‌ژن ديگري نيز روي سطح غشاي گلبول هاي قرمز وجود دارد كه Rh خون مثبت است، در صورتي كه گلبول‌هاي قرمز فاقد اين آنتي ژن باشند،
‌Rh خون فرد منفي است. واژه Rh از دو حرف ابتدايي نام ميمون Rhesus كه اين آنتي ژن نخستين بار در خون او شناسايي شده، گرفته شده است.

آنتي بادي‌هاي كمياب و نا آشنا

ممكن است علاوه بر آنتي بادي‌هاي ضدگروه‌هاي خوني و Rh آنتي‌بادي‌هاي غيرمنتظره ديگري نيز در سرم خوني افراد مختلف وجود داشته باشد. اين آنتي بادي‌ها بر ضد آنتي ژن‌هاي ناياب مانند گروه‌هاي Kell ودلفي و.... كه مي‌توانند در سطح گلبول‌هاي قرمز خون مستقر شوند، ساخته مي‌‌شوند.

به همين علت در صورت نياز به تزريق خون به بيمار گروه خوني او تعيين شده و سرم خون او از نظر وجود آنتي بادي‌هاي غيرمنتظره با گروه خوني فرد اهدا كننده مورد مقايسه قرار مي‌گيرد. در اين آزمايش كه كراس‌مچ نام دارد، گلبول‌هاي قرمز فرددهنده خون به سرم بيمار نزديك مي‌شوند و در صورت ايجاد هرگونه واكنشي مانند به‌هم‌چسبيدگي يا انهدام سلول‌ها از تزريق آن خودداري مي‌شود.

اهميت گروه‌هاي خوني‌

اهميت گروه‌هاي خوني زماني مشخص مي‌شود كه فرد نياز به تزريق خون دارد. اگر گلبول‌هاي قرمز حاوي آنتي‌ژني باشند كه در پلاسماي فرد گيرنده،‌آنتي‌بادي ضد آن وجود داشته باشد، گلبول‌هاي قرمز خون پس از تزريق بسرعت به هم چسبيده و از بين مي‌روند. گلبول‌هاي قرمز گروه خوني O هيچ نوع آنتي‌ژني ندارند و به همين علت خون گروه O را مي‌توان به هر گروه خوني ديگري تزريق كرد.

اين در حالي است كه فردي با گروه خوني AB مي‌تواند در مواقع ضروري و در صورت نياز از همه گروه‌هاي خوني، خون دريافت كند، زيرا پلاسماي گروه خوني AB بر ضد هيچ‌يك از گروه‌هاي خوني ديگر آنتي‌بادي ندارند.

بيماري‌هاي قابل انتقال از طريق خون‌

گرچه سازمان‌هاي انتقال خون وظيفه دارند سلامت خون اهدا شده را مورد بررسي قرار دهند، اما براي اطمينان از سلامت خون‌هاي اهدا شده، براي هر واحد خون اهدا شده علاوه بر تعيين گروه خوني و وجود آنتي‌بادي، از نظر عفونت‌هاي مهم قابل انتقال از طريق خون مانند هپاتيت B، هپاتيت C، ويروس ايدز و سيفليس، آزمايش‌هاي غربالگري انجام مي‌شود.

در صورت مثبت بودن آزمايش‌ها، خون اهدايي مصرف نخواهد شد و آزمايش‌هاي تاييدي انجام مي‌گيرد. در تشخيص اغلب بيماري‌هاي عفوني مبناي آزمايش‌هاي در نظر گرفته شده، جستجوي آنتي‌بادي ضد عوامل بيماري‌زا در خون آزمايش شده است.

از آنجا كه از زمان ورود عامل بيماريزا به بدن فرد آلوده تا ساخته‌شدن آنتي‌بادي ضد آن ممكن است هفته‌ها و حتي ماه‌ها طول بكشد، بنابراين در اين فاصله زماني آزمايش‌هاي انجام شده آلودگي را نشان نخواهد داد. همواره در روند تشخيص آزمايشگاهي فاصله يا روزنه‌اي ايجاد مي‌شود كه اين فاصله را دوره پنجره مي‌نامند.

دستاوردهاي نوين در انتقال خون‌

در دنيا در هر ثانيه يك نفر به دريافت خون و فرآورده‌هاي خوني نياز دارد و با توجه به افزايش بيماري‌ها و حوادث و سوانحي كه سبب به خطر انداختن سلامت زندگي انسان‌ها مي‌شود، نياز به دريافت خون و فرآورده‌هاي آن همچنان در حال افزايش است.

ايران يكي از كشورهاي پيشرو در زمينه غربالگري خون و مراقبت‌هاي خوني است كه از سال 1353 انجام آزمايش‌هاي غربالگري ويروس‌ هپاتيت را مورد توجه قرار داده است. همچنين خون‌هاي اهدايي از سال 1367 از نظر ويروس ايدز و همچنين از سال 1375 از نظر ويروس ايدز مورد بررسي قرار گرفته‌اند كه يكي از مهم‌ترين نتايج آن كاهش هپاتيت C در بيماران دياليزي كشور از 5/14 درصد از سال 1378 به 5/4 درصد در سال‌هاي اخير است.

تقويت بدنه كارشناسي سازمان انتقال خون از طريق مهندسي نيروي انساني و توسعه بخش پيوند مغز استخوان در سراسر كشور از سياست‌هاي جديد سازمان انتقال خون در كشور است كه مي‌تواند نقش مهمي در بهبود وضعيت انتقال خون در كشور داشته باشد. توليد چسب فيبر بيني اتولوگ در سازمان انتقال خون براي درمان‌هاي تخصصي و پيچيده نيز از ديگر دستاوردهاي نوين در انتقال خون است.

با توجه به تلاش‌هاي محققان كشور مي‌توان با اطمينان اعلام كرد كه خون و فرآورده‌هاي خوني تهيه شده، در ايران، بالاترين استانداردهاي بين‌المللي را دارد و به همين علت كشور ما در مقايسه با كشورهاي مديترانه‌شرقي و ديگر كشورهاي آسيايي بالاترين رتبه را در اين زمينه به خود اختصاص داده است.

انتخاب اهدا‌كننده سالم و انجام‌ آزمايش‌هاي پزشكي لازم براي حفظ و تامين سلامت خون از جمله مهمترين عواملي است كه مي‌تواند در شناسايي و كاهش انتقال آلودگي‌هاي خوني موثر باشد. پيش از تاسيس سازمان انتقال خون، بخش‌هاي خصوصي يا مراكز دولتي مانند؛ ارتش، تهيه خون مورد نياز بيماران را به عهده داشتندو در آن زمان خون‌گيري تابع هيچ نوع قوانين و استاندارد علمي نبود.

پس از تاسيس اين سازمان، اهداكنندگان داوطلب و جايگزين، جانشين اهداكنندگان پولي شدند. اما با توجه به اين‌كه گروه وسيعي از اهداكنندگان جايگزين يا فاميلي به ويروس هپاتيتB يا ‌ايدز مبتلا بودند، در سال 1376 برنامه حذف خون جايگزين يا فاميلي در دستور كار قرار گرفت و به اين ترتيب، امروزه شاخص اهداي خون داوطلبانه به 95 درصد رسيده است.

اهداكنندگان‌

گروهي از اهداكنندگان خون در ازاي دريافت پول يا كالاي قابل تبديل به پول، خون را اهدا مي‌كنند كه به آنها اهداكنندگان پولي گفته مي‌شود؛ اما با توجه به اين كه ممكن است اين افراد به خاطر انگيزه‌هاي مادي به سوالات مربوط به رفتارها و وضعيت سلامت خود صادقانه پاسخ نگويند، سلامت خود و بيماران گيرنده خود را به خطر مي‌اندازند و به همين علت امروزه اين شيوه اهداي خون در دنيا منسوخ شده است.

اهداكنندگان جايگزين يا فاميلي گروه ديگري هستند كه فقط در زماني كه يكي از اعضاي خانواده يا آشنايان آنها نياز به خون داشته باشد، خون اهدا مي‌كنند؛ اما ممكن است اين گروه از افراد نيز سبب انتقال آلودگي به فرد گيرنده خون شوند و به همين دليل امروزه در كشور ما از اين گروه از اهداكنندگان براي تامين خون سالم براي نيازمندان استفاده نمي‌شود. در مقابل گروهي از افراد به صورت داوطلبانه و بدون انگيزه مادي مبادرت به اهداي خون مي‌كنند كه انگيزه اصلي آنها كمك به نيازمندان است.

بررسي‌هاي انجام شده نشان مي‌دهد اين روش مناسب‌ترين روش براي تامين خون سالم است. برخي از افراد اين گروه براي نخستين بار و بدون داشتن سابقه قبلي اقدام به اهداي خون مي‌كنند. گروهي ديگر نيز سابقه اهداي خون دارند؛ اما آخرين بار كه اقدام به اهداي خون كرده‌اند، بيش از يك سال است؛ اما اهداكنندگان مستمر گروهي هستند كه در يك دوره يكساله حداقل 2 بار خون اهدا مي‌كنند. مطالعات انجام شده حاكي از آن است كه اين گروه سالم‌ترين و قابل‌اعتمادترين گروه داوطلبان هستند.

انواع فرآورده‌هاي خوني‌

خون كامل خوني است كه حاوي كليه فرآورده‌هاي پايدار خون بوده و بدون هيچ تغييري و به همان شكل اوليه در شرايط استاندارد و درجه حرارت يك تا 6 درجه سانتي‌گراد تا 35 روز براي بيماراني كه خونريزي شديد داشته‌اند، قابل استفاده است. براي تعويض خون نوزادان، خون كاملي كه كمتر از 7 روز از تاريخ اهداي آن گذشته باشد، استفاده مي‌شود.

گلبول‌هاي قرمز متراكم نوعي فرآورده خوني هستند كه در اثر سانتريفيوژ و خارج كردن 65 تا 80 درصد پلاسما تهيه مي‌شوند. بيماران مبتلا به تالاسمي يا كم‌خوني‌هاي مزمن ناشي از نارسايي‌ كليوي  از اين فرآورده‌هاي خوني استفاده مي‌كنند. پلاسماي تازه منجمد شده پلاسمايي است كه از خون كامل تازه كه كمتر از 6 تا 8 ساعت از جمع‌آوري آن گذشته جدا شده و بلافاصله سريعا منجمد مي‌شود.

براي درمان بيماراني كه همزمان چندين فاكتور انعقادي در خون آنها كاهش يافته و همچنين افرادي كه مقدار زيادي وازفارين مصرف كرده‌اند، از اين فرآورده خوني استفاده مي‌شود. كرايوپرس پيتيت فرآورده خوني ديگري است كه از ذوب پلاسماي تازه منجمد تهيه مي‌شود و حاوي فاكتورهاي هشت، فيبرنيوژن، فاكتور سيزده انعقادي و فيبرونكتين است كه در صورت كاهش اين فاكتورهاي خوني مصرف مي‌شود.

پلاكت كنسانتره فرآورده‌اي خوني است كه از خون كامل تهيه شده و مدت نگهداري آن معمولا 3 روز است كه براي بيماراني كه به علت اختلال كمي يا كيفي در پلاكت دچار خونريزي شده‌اند، تجويز مي‌شود. بيماراني كه به دليل تزريق خون دچار آلرژي يا واكنش‌هاي تب‌زاي غيرخونريزي‌دهنده مي‌شوند و همچنين بيماراني كه كانديداي پيوند مغز استخوان هستند، از گلبول قرمز شسته شده استفاده مي‌كنند.

اين فرآورده گلبول قرمز متراكمي است كه با سرم فيزيولوژي حداقل 3 بار شسته مي‌شود تا بدين ترتيب بخش وسيعي از پلاسما و گلبول‌هاي سفيد موجود در آن خارج شود. با توجه به تعداد زياد افراد مبتلا به تالاسمي در كشور قسمت عمده گلبول قرمز شسته شده براي اين بيماران مصرف مي‌شود.

عمر سلول‌هاي خوني‌

گلبول‌هاي قرمز فقط 4 ماه عمر مي‌كنند و اين در حالي است كه عمر گلبول‌هاي سفيد از اين هم كوتاه‌تر است. گلبول‌هاي سفيد مي‌توانند از چند روز در انواع دانه‌دار و بيش از 6 ماه در انواع غيردانه‌دار زنده بمانند. در حقيقت گلبول‌هاي سفيد، گلبول‌هاي قرمز و پلاكت‌ها به طور دائم و پيوسته در حال از بين رفتن هستند و به همين علت بدن ناچار است با سرعتي شگفت‌انگيز سلول‌هاي جديدي را براي جايگزيني آنها بسازد. بنابراين در بدن انسان در هر ثانيه ميليون‌ها گلبول قرمز ساخته مي‌شود. اغلب سلول‌هاي خوني در مغز استخوان ساخته مي‌شوند، اما برخي از آنها مانند لنفوسيت‌ها و منوسيت‌ها بيشتر در بافت‌هاي لنفاتيك بدن ساخته مي‌شوند.

چه كساني مي‌توانند خون اهدا كنند؟

هر فرد سالم در گروه سني 17 تا 65 سال با حداقل وزن 50 كيلوگرم مي‌تواند خون اهدا كند. فشارخون نيز بايد متعادل باشد يعني كمتر از 90 و بيشتر از 180 ميلي‌‌متر جيوه نباشد. از آخرين زمان اهداي خون قبلي نيز بايد حداقل 8 هفته گذشته باشد. به طور كلي افرادي كه به بيماري عفوني مانند ايدز و هپاتيت مبتلا نباشند، مي‌توانند اهدا كننده خون باشند و حتي 4 بار اهداي خون در سال نيز هيچ ضرري براي فرد نخواهد داشت. بيماران مبتلا به ديابت كه براي تنظيم سطح قند خونشان قرص‌هاي خوراكي مصرف مي‌كنند، نيز مي‌توانند اهداكننده خون باشند.

افراد معتاد به مواد مخدر تزريقي و مبتلايان به اين دو هپاتيت هيچگاه نمي‌توانند خون اهدا كنند. كساني كه مبتلا به صرع، بيماري‌هاي دريچه‌اي قلب، گرفتگي عروق قلبي يا ديابت نوع انسوليني هستند براي هميشه از اهداي خون معاف هستند. بيماران مبتلا به آسم، عقب‌ماندگي ذهني، سرطان يا بيماري‌هاي خودايمني نيز نبايد خون اهدا كنند.

با توجه به همه آنچه درباره ضرورت اهداي خون ذكر شد بهتر است در صورتي كه شرايط اهدا را داريد از اين مهم غافل نشويد .

سازمان انتقال خون،‌ از گذشته تا امروز

از سال 1324، انتقال خون به طور پراكنده در بيمارستان‌هاي مختلف انجام مي‌شود. خانم و‌آقاي دكتر بوئر كه در سال 1327 به عنوان متخصص بيهوشي از فرانسه به ايران آمدند براي نخستين‌بار در بيمارستان سينا در تهران انتقال خون را انجام دادند. در سال 1331 به طور همزمان مركز انتقال خون شيروخورشيد سرخ توسط مرحوم دكتر محمد آژير و بانك خون ارتش توسط مرحوم دكتر محمدعلي شمس فعاليت خود را آغاز كردند.

مركز خون ارتش از سال 1340 با هدف تهيه فرآورده‌هاي خوني سلولي و پلاسمايي فعاليت‌هاي محدودي را مورد توجه قرار داد و در همين سال‌ها با همكاري انستيتو پاستور ايران، طرح پالايش پلاسما و تهيه فرآورده‌هاي آن به مرحله اجرا در آمد. سرانجام در نهم مرداد سال53  سازمان انتقال خون ايران تاسيس و شروع به فعاليت كرد. به همين دليل در ايران روز نهم مرداد،‌ روز انتقال خون و از هفتم تا سيزدهم مرداد به نام هفته انتقال خون نامگذاري شده است. در حال حاضر سازمان انتقال خون در ايران بالاترين و تنها مرجع تصميم‌گيري در زمينه توزيع خون و فرآورده‌هاي خوني در سطح كشور است.

پس از پيروزي انقلاب، اساسنامه سازمان انتقال خون ايران در سال 1363 تصويب شد و براي شكل‌دهي به ساختار اجرايي و تشكيلات سازمان، سه معاونت؛ توليد و فني، پژوهشي و آموزشي و همچنين اداري و مالي، طراحي و به اجرا درآمد. از ابتداي تاسيس سازمان تا سال 1357 بجز سازمان مركزي تنها 3 پايگاه شيراز، اهواز و مشهد فعال بود، اما در حال حاضر 113 مركز انتقال خون، خدمات خون‌رساني را در سراسر كشور به عهده دارند. امروزه همه استان‌هاي كشور داراي پايگاه‌هاي انتقال خود هستند كه مي‌توانند آزمايش‌هاي غربالگري و كليه مراحل تهيه فرآورده‌هاي خوني و كنترل كيفي را به صورت مستقل انجام دهند.

اهميت‌اهداي‌خون‌

خون سالم مي‌تواند هزاران نفر را از خطر مرگ نجات دهد. اين درحالي است كه هر روز عده‌اي از افراد در سراسر دنيا به خون و فرآورده‌هاي خوني نياز پيدا مي‌كنند. بررسي‌هاي آماري حاكي از آن است كه از هر 3 نفر، يك نفر در طول زندگي به تزريق خون احتياج پيدا خواهد كرد. معمولا افراد در زمان بروز سوانح و حوادث گوناگون مانند تصادفات رانندگي، سوختگي‌ها و اعمال جراحي، نياز به خون پيدا مي‌كنند. بيماران سرطاني تحت شيمي‌درماني يا اشعه درماني نيز از ديگر نيازمندان تزريق خون و فرآورده‌هاي خوني هستند. علاوه بر اين خانم‌هاي باردار نيز در حين زايمان نياز به تزريق خون دارند.

نوزادان مبتلا به زردي نيز گاهي ملزم به تعويض خون هستند و به خون نياز خواهند داشت. بسياري از بيماران مبتلا به تالاسمي و هموفيلي نيز براي داشتن زندگي عادي بايد در طول زندگي به طور منظم از خون يا فرآورده‌هاي خوني براي درمان عوارض ناشي از بيماري استفاده كنند. نبود جايگزين مناسب براي خون، محدود بودن مدت زمان نگهداري خون و فرآورده‌هاي خوني و همچنين هميشگي بودن نياز به خون و فرآورده‌‌هاي خوني سبب شده است اهداي خون اهميت و جايگاه ويژه‌اي داشته باشد.

 

مقاله ۲- اهدای خون سالم، اهدای زندگی

سازمان انتقال خون ایران از سال 1353 برای تهیه و توزیع خون و فرآورده های سالم ، و انجام امور آموزشی، پژوهشی و كاربردی در زمینه انتقال خون به طور رسمی آغاز به كار كرده است.

مهمترین هدف انتقال خون در ایران تأمین خون و فرآورده های سالم آن با بهترین كیفیت استاندارد مطابق با موازین تعیین شده بین المللی برای بیماران و نیازمندان و همچنین ترویج طب انتقال خون است.

اهداف این سازمان به شرح ذیل می باشد:

- مشاركت در مراقبت از بیماران

- تأمین خون سالم و كافی

- بسیج اهدا كنندگان داوطلب

- همكاری با بیمارستان ها در حل مشكلات انتقال خون

- گسترش شبكه پایگاههای انتقال خون و…

خدمات سازمان انتقال خون شامل : جمع آوری و توزیع خون و فرآورده های آن از طریق مراكز اهدا خون در سراسر كشور است. این سازمان تنها مركز ارائه دهنده خون و فرآورده های خونی به بیمارستان ها و دیگر مراكز درمانی است.

انتقال خون چیست؟ انتقال خون در پزشكی جنبه حیاتی دارد و در موارد خاص توسط پزشك معالج تجویز می گردد.

خون به اجزاء متفاوتی قابل تجزیه است كه ممكن است به تنهایی یا به طور كامل در شرایط مختلفی به بیماران تزریق گردد. اجزاء خون به طور عمده عبارت اند از:

گلبول های قرمز ( برای كم خونی ها یا خونریزی ها) ،پلاكت ها ( برای بیماری های خونریزی دهنده، هنگامی كه شمارش پلاكتی كاهش یافته است)  وپلاسما ( كه برای تأمین پروتئین های خون به كار می رود).

فواید اهدای خون چیست؟

مهمترین فایده اهدای خون، نجات زندگی و كسب رضایت الهی و از فواید دیگر آن آگاهی از سلامت جسمانی می باشد كه از طریق كنترل های زیر انجام می پذیرد:

�ضربان قلب

�فشار خون

�دمای بدن

�تشخیص كم خونی و نوع گروه خونی.

آیا انتقال خون ایمن است؟

سازمان انتقال خون در ایران كلیه اهداء كنندگان را مورد بررسی قرار می دهد تا ایمنی اهداء كنندگان و دریافت كنندگان تأمین گردد. تمامی خون های اهداء شده ، در آزمایشگاههای سازمان برای اطمینان از سلامت تحت آزمایشات ذیل قرار می گیرد:

1-HIV ( ایدز)

2- هپاتیتB

3- هپاتیتC

4- سیفلیس

5- گروه بندی خون

هنگام اهداء خون ، اهداء كننده باید به سؤالاتی كه در مورد وضعیت سلامت وی پرسیده می شود پاسخ دهد. این سؤالات برای تشخیص و بررسی اهداء كنندگان پر خطر طرح شده است.

برخی شرایط اهداء خون:- حداقل سن 17 سال و حداكثر سن 65 سال

- حداقل وزن 50 كیلوگرم

- فواصل اهداء خون هر 8 هفته یك بار است؛ مشروط بر این كه تعداد دفعات اهداء در طول یك سال از 4 بار تجاوز ننماید.

- عدم كم خونی كه با انجام آزمایش مشخص می شود.

- در صورت وجود سابقه موارد زیر در فرد اهداء كننده ، حتماً پزشك انتقال خون باید در جریان امر قرار بگیرد:

�مصرف برخی داروها

�آلرژی های مهم مانند آسم، تب یونجه و ...

�فشارخون بالا

�دیابت

�بیماری های قلبی، ریوی، كلیوی و كبدی

�سابقه تزریق خون و فرآورده های آن

� خالكوبی و حجامت

�سابقه اعتیاد به مواد مخدر تزریقی

�سابقه صرع یا تشنج

�سابقه تماس جنسی مشكوك

�سابقه جراحی در شش ماه اخیر

�دوران حاملگی و شیردهی

اهدای اتولوگ چیست؟

روشی است كه در آن بیمار خون خود را اهداء می كند و خون تا زمانی كه وی به آن احتیاج دارد در شرایط مناسبی نگهداری می شود. اتولوگ برای بیمارانی كه جهت عمل های جراحی اختیاری آماده می شوند، قابل انجام است.

در این روش بیمار باید توسط پزشك معاینه شود تا از سلامت خود اطمینان حاصل نماید. بیمارانی كه از خون خود استفاده می كنند ایمن ترین خون ممكنه را به خود تزریق می كنند. خطرات احتمالی ( به واسطه اجزاء خون مانند گلبول های سفید، پلاكت ها و پروتئین سرم ) با تزریق خون اتولوگ حذف می شود.

قبل از اهدای خون ، اهداء كنندگان چه كارهایی باید انجام دهند؟

اهدای خون تجربه لذت بخشی است ؛ پس باید به خاطر داشته باشید: قبل از اهدای خونیك غذای مناسب بخورید و میزان آب بیشتری نسبت به روزهای گذشته میل كنید. اگر ممكن است از خوردن آسپرین به مدت 48 ساعت قبل از اهداء خودداری فرمائید.

نام و مقدار داروهای مصرفی خود را به یاد داشته باشید. خوردن دارو از اهدای خون جلوگیری نمی كند ولی علت مصرف آن ممكن است از اهدای خون جلوگیری نماید.

مراحل اهدای خون:

اهدای خون یك روند ساده و ایمن است و تقریباً 45 تا60 دقیقه زمان لازم دارد. وسایل مورد استفاده ، یكبار مصرف و استریل هستند . ابتدا فرم ثبت نام توسط بیمار تكمیل می گردد سپس بیمار به چند سؤال در ارتباط با سلامتی خود پاسخ می گوید و معاینه بالینی ساده شامل: اندازه گیری فشارخون، دمای بدن و نبض به علاوه یك نمونه خون برای تشخیص كم خونی از بیمار انجام می شود. اهداء كننده روی تخت دراز كشیده و محل خونریزی توسط ماده آنتی سپتیك ، ضدعفونی می شود. و سپس در عرض 6 تا10 دقیقه خونگیری به عمل می آید.

مصرف كنندگان اصلی خون و فرآورده های آن در ایران

1 – بیماران تالاسمی

2 – بیماران مبتلا به انواع هموفیلی

3 – بیماران دیالیزی

4 – بیماران نیازمند به جراحی های بزرگ ( قلب ، كلیه ، مغز استخوان ، و زنان )

5 – مبتلایان به بیماری های خونریزی دهنده

6 – نوزادان مبتلا به زردی ناشی از ناسازگاری خون مادر و جنین

7 – پیوند اعضاء

8 – سوختگی های شدید

9 – كم خونی های مزمن

10 – انواع سرطان ، به خصوص در مرحله شیمی درمانی

دستورالعمل برای اهداء كنندگان بعد از اهدای خون :

1 -  چند ساعت بعد از اهدای خون میزان مایعات بیشتری نسبت به قبل بنوشید. ( بدون الكل )

2 – بعد از اهدای خون غذای سالمی میل كنید.

3 – برای نیم الی یك ساعت بعد از اهدای خون سیگار نكشید.

4 – اگر در محل اهدای خون خود ( بازو) خونریزی وجود دارد دست خود را 3 تا 5 دقیقه بالا بگیرید و فشار دهید.

5 – اگر حالت غش یا گیجی دارید به صورتی بنشینید كه سر شما بین زانوهایتان قرار گیرید. و یا به نحوی دراز بكشید كه سر شما پایین تر از بدنتان قرار بگیرد.

6 – فعالیت های معمول خود را می توانید بعد از نیم ساعت از سر بگیرید. در هر حال از هرگونه فعالیت شدید در ادامه روز خودداری كنید.

7 – اگر بعد از اهدای خون حال خوبی نداشتید ،  می توانید با مركز انتقال خون محل خود تماس بگیرید و با پزشك یا پرستار حاضر در مركز مشاوره كنید.

8 – اگر خونمردگی یا خونریزی در زیر پوست مشاهده شد ، در 24 ساعت اول بعد از اهداء ، از كمپرس سرد برای محل مذكور استفاده كنید. بعد از 24 ساعت اول ، استفاده از كمپرس گرم در رفع علائم كمك می كند .

 

 

دنیای حرفه و فن www.herfe-rszy.blogfa.com

منبع: مقاله ۱ -  روزنامه جام جم، فرانك فراهاني‌

مقاله۲- سایت تبیان