یزد شهر بادگیرها - بخش اول
بادگیر از مظاهر و سمبل های تمدن ایرانی است. دقیقا معلوم نیست اولین بادگیر در کدام شهر ایران ساخته شده ولی سفرنامه نویسان قرون وسطی بیشتر از بادگیرهای شهرهای کویری و گرم و خشک مانند یزد نام بردهاند. کاریز و بادگیر و خانههای گنبدی بدون تردید از نمادهای تمدن ایرانی است. اولین بادگیر ها در تاریخ جهان در منطقه یزد خودنمایی کردند.
سیستم کاری بادگیرها به این نحو می باشد که هوای جاری بیرون از خانه را به داخل خود می کشند و با تشت های آبی که درون آنها تعبیه شده ، هوا را خنک و سبک می کنند و به داخل خانه هدایت می کنند. بادگیر، یک روش ابداعی ایرانی برای ایجاد فضای خنک در داخل منازل گرم کویری است . این دستگاه تهویه مطبوع ، سالیان درازی از روزگاران دور ، فضای زندگی مردم ایران را قابل تحمل کرده است. باد گیرها معمولا برجک های کوچکی به صورت چهار ضلعی یا چند ضلعی های منتظمند که ساختار مثلث در آن ها به هیچ وجه دیده نمی شود.
بادگير باغ دولت آباد يزد، بلندترين بادگير جهان
بادگير باغ دولت آباد يزد با ۳۳ متر ارتفاع بلندترين بادگير جهان است. بادگير ۸ طرفه اين باغ با ارتفاع بلند در دنيا بي نظير است. برخی از کارشناسان معتقدند بادگير خانه ها در يزد نمايان گر تشخص و منزلت اجتماعي صاحبان آن ها در گذشته بود؛ اين موضوع از طريق ارتفاع و نوع تزئينات آنها مشخص مي شود.
بادگيرها بخشي از بناها و فضاهاي مسكوني شهر يزد در گذشته بوده اند كه طبيعي ترين روش تهويه در بنا به شمار مي رفته و بر حسب سرعت و جهت باد در خانه هاي قديمي و يا در محراب مساجد و آب انبارهاي يزد طراحي مي شدند. از بادگيرهای یزد می توان باغ دولت آباد، آب انبار كليميان، آب انبار شش بادگيري و هفت بادگيري نصر آباد و حسين آباد به عنوان شاخص ترين بادگير هاي يزد نام برد.
آشنایی مختصر با طرز کار بادگیر
طبيعي ترين روش تهويه، بادگير است که بر حسب سرعت و جهت باد طراحي شدهاند. باد روي زمين عامل مهمي در تبادل دما، رطوبت و انتقال ذرات معلق است. اين امر در ايجاد شرايط آسايش انسان يا اخلال در آن نقش مهمي دارد. جا به جايي هوا در بالا بردن سطح كارآيي ذهني و فيزيكي افراد و كاهش ميزان ابتلا به بيماريها بسيار موثر است. همچنين ميتواند عاملي در كاهش مصرف سوختهاي فسيلي باشد. اهميت باد در طرح و ساخت محيط مسكوني از ديرباز مورد توجه بوده است. ارسطو چهار قرن قبل از ميلاد و ويترويرس معمار روسي يك قرن قبل از ميلاد از روش استفاده باد در معماري و شهرسازي صحبت ميكنند.
بادگير، ميراث گذشته
در كشور ما در طي قرون متمادي تمام ساختمانها با توجه به اقليم و شرايط محيطي ساخته ميشده است. آفتاب، باد، رطوبت، سرما و گرما و به طور كلي شرايط آب و هوايي و جغرافيايي، تاثير مستقيمي در معماري سنتي ايران در مناطق مختلف داشته است. بارزترين روش تهويه طبيعي ساختمان بادگير است. بادگیرهايي با اشكال مختلف در بسياري از شهرهاي مركزي و جنوبي ايران بر حسب سرعت و جهت باد مطلوب طراحي و اجرا شدهاند. از نامهاي باستاني و گوناگون آن مانند واتفر، بادهنج، باتخان، خيشود، خيشخان، خيشور، ماسوره و هواكپ برميآيد كه پديدهاي بس كهن است.
باد پس از برخورد با سطوح فوقاني به دالانهايي هدايت ميشود كه با سطح آب داخل حوضخانه برخورد كرده (مثل بادگير باغ دولت آباد يزد) و فضاي داخلي اتاق را خنك ميكند و در مناطق مرطوب باد فقط از كانالهاي خشك عبور ميكند (مثل بادگيرهاي بنادر جنوبي) و فضاي اتاق را تهويه ميكند.
بادگیرهای چهار طرفه
بادگيرهاي چهار طرفه كامل و مفصلتر از انواع ديگر ساخته شدهاند و معمولا داخل كانالهاي آن با تيغههايي از آجر يا چوب يا گچ به چند قسمت تقسيم ميشوند. در بعضي از نمونهها در زير كانال بادگير حوض به نسبت بزرگ و زيبايي ميساختهاند كه هواي خشك و داراي گرد و غبار پس از برخورد با آب با جذب رطوبت خنك و گرد و غبار آن جدا و هواي اتاق (حوض خانه) در گرماي تابستان بسيار مطبوع ميشده است. در مناطقي كه امكان ايجاد حوض خانه در طبقه هم كف وجود نداشته است آب قنات را در زير زمين جاري و نمايان ميكردهاند و امتداد كانال بادگير نيز تا روي اين جريان آب ادامه مييافته است. اين فضاها (سردابها) محل تجمع اهالي خانه در بعد از ظهرهاي تابستان بوده است. اين نمونه در يزد، كرمان و بوشهر و... ديده ميشود.
بادگیرهای چند وجهی
در شهرستان يزد و برخي قسمتهاي مركزي ايران بادگيرهاي چند وجهي (معمولا هشت وجهي و حتي گاهي مدور) معمول است.علت ساخت اين گونه بادگيرها وجود بادهاي مطلوبي است كه از هر طرف وزش داشته و تيغههاي كانال ميتواند از هر جهت باد را گرفته و به داخل مسير هدايت كند.
بادگیر، تهویه مطبوع خانه های کویری
بادگير وسيله تهويه مناسبي براي خانهها در قلب كوير محسوب ميشود. به طوري كه جريان هواي مطبوع را در اتاقها، تالار و زيرزمين ايجاد ميكند. در واقع شهرها و روستاهاي كويري با بادگير نفس ميكشند. به همين لحاظ است كه در هر محل، جهت بادگير را در سمتي ميسازند كه مناسبترين جريان هوايي منطقه را جذب كند.
به عنوان مثال در سراسر منطقه اردكان جهت بادگير را رو به شمال درست ميكنند تا هواي شمال را به داخل خانه بكشاند. براي همين پشت بادگير را در جهت باز «قبله» ميسازند كه همراه با گرد و خاك است. كار اصلي بادگير در دو بخش خلاصه ميشود؛ يكي آن كه هواي دلپذير و مطبوع را به قسمت زير هدايت ميكند به طوري كه هوا به محض اينكه به چشمههاي بادگير ميوزد به دلیل وضعيت ويژه چشمههاي بادگير، باد با سرعت هر چه تمامتر به پايين كشيده ميشود.
كار دوم اين است كه جهت ديگر بادگير هواي گرم و آلوده را به بيرون ميفرستد. يعني در واقع كار مكش را انجام ميدهد. در مسير بعضي بادگيرها كه به سرداب راه پيدا ميكند، طاقچه يا گنجهاي در دل ديوار تعبيه ميكنند و در چوبي بر آن ميگذارند تا بتوانند باد را كنترل كنند. به اين معني در زمستان در گنجه را ميبندند تا ارتباط فضاي داخل و خارج اتاق را قطع كند. اين گنجهها در اتاقها، كار يخچال امروزي را انجام ميدهند. به طوري كه گوشت و ماست و پنير و غذاي شب مانده را در گنجه ميگذارند و در آن را ميبندند تا آن مواد از هواي گرم فضاي داخل و دسترسي حيوانات خانگي در امان باشد. در «عقدا» به اين گنجههاي ديواري اصطلاحا «گمبيچه Gombice» ميگويند.
از بادگير علاوه بر تهويه هوا و موردي كه گفته شد براي سرد نگه داشتن مواد غذايي به روش بهتري نيز استفاده ميكنند. براي اين منظور روي چوب ميان قفسه بادگيري يك قرقره چوبي بند ميكنند. سپس از ميان قرقره ريسماني ميگذرانند كه به پايين بادگير ميرسد. سر ديگر آن ريسمان را به شکل چهار رشته درميآورند كه به چهار گوشه تخته مشبكي به طول و عرض هفتاد سانتيمتر بسته ميشود كه اين تخته را در اصطلاح «چوئوش Čouš» مينامند.
سپس يك طناب را به ميخ ديوار تالار ميزنند و روي تخته مشبك، ماست، پنير و غذاهايي كه باقي ميماند ميگذارند. براي آنكه تخته را به بالا و در معرض جريان هوا قرار بدهند سر طناب را از ميخ باز كرده و پايين ميكشند تا سر ديگر آن با واسطه قرقرهاي كه به تخته مشبك متصل است بالا كشيده شود براي همين تخته مشبك بالا ميرود و در معرض هواي سرد قرار ميگيرد و از فاسد شدن مواد غذايي روي آن جلوگيري ميشود. فايده ديگر اين كار این است كه مواد خوراكي را از دسترس حيوانات خانگي دور نگه ميدارند.
ارتباط بادگیرها با آب و هوای منطقه
وجود بادگير با آب و هواي هر منطقه در رابطه مستقيم است. به طوري كه هر چه شدت گرماي هوا كاسته شود به همان ميزان از تعداد بادگيرها كاسته می شود. به عنوان مثال در روستاي كوهستاني «طرزجان» و «ده بالا» كه هواي آن خنك است، بادگير براي اهالي معنا و مفهومي ندارد در حالي كه در «ميبد» كه داراي آب و هواي گرم و خشك است ميتوان گفت كه بيشتر خانه ها بادگير دارند.
ارتباط بادگیر در خانه و تعین و تشخص صاحب خانه !!!
شاید بتوان گفت ، وجود بادگير در هر خانه معرف تعيّن و تشخّص افراد آن خانه است. بزرگي و كوچكي بادگير با موقعيت اقتصادي صاحب خانه ارتباط دارد. به گونهاي كه وقتي وارد يك روستاي كويري ميشويم با نگاهي گذرا به وضعيت بادگيرها ميتوانيم موقعيت اقتصادي هر خانوار را روشن كنيم. زيرا كه خانههاي فقيرنشين بادگير ندارند. بعضي از آنان كه بادگير دارند مصالح عمده بادگير خشت و گل، يك طرفه و حتي تعداد چشمههاي آن بسيار كم است. در حالي كه مصالح بادگير ثروتمندان بيشتر خشت و آجر چند طرفه و با تزييناتي همراه است. بيشتر بادگيرها يك طبقه است. فقط چند بادگير در سراسر يزد ديده شد كه دو يا سه طبقه است.
به عنوان مثال در «عقدا» يك بادگير دو طبقه در رباط معروف به «حاجي ابوالقاسم رشتي» مشاهده شد كه معماران راجع به كيفيت بناي آن چنين اظهارنظر ميكنند : «در گذشته بر اثر ناامني در طبقه دوم آن آتش ميافروختند تا رخنه ورود دشمن را به اطراف اطلاع دهند و از طرفي طبقه دوم به عنوان برج راهنما براي كاروانيان به حساب ميآمده است.» عدهاي ديگر ميگويند: «ساختن باد گير دو طبقه يك نوع هنر معماري است، زيرا ساختن آن كار هر معماري نيست.»
باد گیرها و تناسب و زیبایی در معماری شهری
نظر دوم به حقيقت نزديكتر است. زيرا به طبقه دوم امكان رفتن افراد يا آتشافروزي نيست. از جهتي فرم ظاهري بادگير كه هشت ضلعي است نشان ميدهد كه رعايت تناسب و زيبايي باد گير براي معماري در درجه اول اهميت بوده است. زيرا باد گير طبقه دوم روي باد گير طبقه اول ساخته شده است. منفذ زير باد گير آن درست در وسط منافذ دو طبقه باد گير است. بادگير طبقه دوم كار هواكش را انجام ميدهد. يعني در واقع اين بادگير وسيله بسيار مناسبي براي سهولت نفس كشيدن چشمههاي بادگير طبقه اول است.
در تفت يك بادگير سه طبقه كه از نظر معماري بسيار ارزنده است مورد بررسي قرار گرفته است. اين بادگير به عنوان نوعي تفاخر به حساب ميآيد. از طرفي بادگير سه طبقه در تلطيف هواي خانه بسيار موثر است. به شکلی كه باد در هر سمت و ارتفاعي جريان دارد به راحتي به وسيله چشمههاي يكي از طبقات بادگير به داخل كشانده ميشود. بلندترين و زيباترين بادگير، باغ دولتآباد يزد با ارتفاع ۳۳متر و ۸۰ سانتيمتر است كه تاريخ بناي آن به زمان كريمخان زند ميرسد.
حسن اين بادگير در دو قسمت خلاصه ميشود؛ زمينه بادگير هشت ضلعي و طبيعي است كه باد در هر جهت و طرفي كه جريان پيدا كند به راحتي و با سرعت هر چه بيشتر به قسمت زير هدايت ميشود. در قسمت دوم در زير بادگير حوضي است كه در ميان آن فواره سنگي تعبيه شده است به طوري كه وقتي باد به سطح آب ميوزد هواي خنك و مطبوعي ايجاد ميكند. زرتشتيان ساكن تفت براي مبارزه با ناملايمات هواي گرم تابستان و هواي سرد زمستان منازل خود را به شكل چهار صفهاي درآوردهاند تا در هر زماني از سال با توجه به آب و هوا در يكي از صفهها به سر برند. يعني تابستان در سمت جنوب، بهار در سمت شمال، عصرهاي زمستان در سمت شرق و صبح زمستان در سمت مغرب، زندگي ميكنند.
بادگير را گذشته از خانههاي مسكوني براي خانه باغات و مساجد و خنك نگاه داشتن آب در آبانبارها ميسازند. تعداد بادگيرهاي آبانبار در سراسر يزد به تناوب بين يك تا شش بادگير مشاهده شد. بادگير در آبانبار نقش مصونيت از گنديدگي آب را نيز ايفا ميكند. براي اين منظور بادگير را طوري روي خزينه آبانبار ميسازند كه مسلط بر آب است در غير اين صورت آب آن بدبو و بدمزه ميشود. محاسبه بادگير نسبت به خزينه آبانبار به تجربه و مهارت بنا بستگي دارد...
دنیای حرفه و فن www.herfe-rszy.blogfa.com
منبع: وب سایت فن بازار- پارک علم و فناوری یزد
برچسبها: یزد, یزدشناسی, دیدنی های یزد, یزد نگین کویر, شهر بادگیرها