کاربرد وسایل کمک آموزشی در تدریس حرفه و فن - اقدام پژوهی

کاربرد وسایل کمک آموزشی در تدریس حرفه و فن سال سوم راهنمایی

رتبه اول اقدام پژوهی استان یزد- ۸۰/۷۹

مدرسه راهنمایی صالحی زاده از مدرسه های قدیمی و خوب یزد است. در سال تحصیلی ۷۹-۷۸ با پنج کلاس اوّل، شش کلاس دوّم و سه کلاس سوم ۴۱۰ نفر دانش آموز دارد. این مدرسه در مرکز شهر یزد واقع است. تا دو سال پیش جزء مدارس نمونه مردمی بود. اکنون یک مدرسه دولتی و عادی با معلمینی با تجربه و دانش آموزانی که اکثراً متعلق به قشر فرهنگی و تحصیل کرده این منطقه یا سایر مناطق شهر یزد می باشند.

من از سال تحصیلی ۷۷-۷۶ به عنوان دبیر حرفه و فن در این مدرسه به کار مشغول هستم. مدرسه صالحی زاده نسبت به مدارس دیگر ناحیه ۲ آموزش و پرورش از نظر امکانات مانند کارگاه، ابزار، وسایل سمعی و بصری و ... در جایگاه مناسبی قرار دارد.

بیان مسئله  

از همان روز اوّل تدریسم متوجه شدم که تعداد زیادی از دانش آموزان مفهوم بعضی از مطالب فنی کتابهای حرفه و فن بویژه فصل اتومکانیک سال سوم را درک نمی کنند. حتی دانش آموزان خوب هم تنها مطالب را حفظ می کنند، مثلاً درک درستی از کاربراتور یا دلکو یا چهار زمان موتورهای بنزینی ندارند. بنابراین تدریس فصل اتومکانیک سال سوم در مدارس، بویژه در مدارسی که امکانات مورد نیاز یا وسایل کمک آموزشی لازم را نداشتند، مشکل و برای دانش آموزان نیز مبهم، دور از ذهن و خسته کننده بود.

از طرفی حتی در مدارسی که بعضی از قطعات موتور اتومبیل یا ماکتهای کوچک موتور را داشتند، باز بچه ها ارتباط این قطعات را با هم نمی فهمیدند. مثلاً با دیدن یک کاربراتور یا میل بادامک از فاصله چندمتری اطلاعات زیادی به آنها اضافه نمی شد. سوالات پی در پی دانش آموزان من را آزرده خاطر و ناراحت می کرد، زیرا هیچ وسیله کمک آموزشی خاصی در دست نبود که بتوانم آنها را به نحوی توجیه کنم. من بودم با انبوه سوالات و چراها، درباره انواع موتور، خودرو، موتور سیکلت و ...

دلیل این سوالات هم مشخص بود، دانش آموزان چیز زیادی از اتومبیل نمی دانستند ولی بشدت مایل بودند اطلاعاتی از این پدیده یعنی اتومبیل و طرزکار قسمتهای گوناگون آن داشته باشند. بچه ها را می فهمیدم، چون خودم نیز در دوره راهنمایی گرفتار همین مسئله بودم.

برای حل این مشکل بزرگ در جستجوی راه حلی بودم. در اولین گام، چون با اصول طراحی و نقاشی آشنا هستم، در یکی از جلسات قسمتی از موتور تک سیلندر صفحه ۱۸ کتاب سوم را به هر ترتیبی بود، سریع و ناقص بر روی تخته سیاه کشیدم و مطلب را از روی آن تدریس کردم. نتیجه خیلی جالب بود. احساس فهمیدن را در چشمان بسیاری از بچه ها می دیدم. ابراز عقیده ها شروع شد و از میان حرفهای بچه ها متوجه شدم که درس را با این تصاویر بهتر متوجه شده اند. البته امکانات کمک آموزشی این مدرسه برای تدریس فصل اتومکانیک بسیار کم بود.

بهرحال با توجه به موارد ذکر شده تصمیم گرفتم با استفاده از روشهای متنوع و وسایل کمک آموزشی، فصل اتومکانیک برای بچه ها بصورت تصویری تدریس نمایم. کاری بزرگ که نیاز به فعالیت بیش از حد، مطالعه گسترده، جمع آوری ابزار، قطعات، ماکتها، فیلم های آموزشی، ممارست در طراحی قطعات بر روی تخته سیاه و ... داشت. فراهم آوردن و استفاده از تمامی این روشها و وسایل کمک آموزشی در یک سال تحصیلی میسر نشد.

کار تکمیل این طرح مفید و مؤثر که با بررسی های انجام شده در کمتر مدرسه ای در سطح استان یزد به این گستردگی اجرا می شد، نزدیک به پنج سال تحصیلی زمان برد تا تقریباً به صورت فعلی درآمد. در طی این پنج سال روشهای بدست آوردن اطلاعات من از چگونگی تدریس، بیشتر از خود دانش آموزان، سپس مدیر مدرسه، همکاران و والدین بچه ها از طریق نظرخواهیهای کتبی یا شفاهی بوده است.

خوشبختانه در سال تحصیلی ۷۹-۷۸ طرح خود را تقریباً بصورت کامل در مدرسه راهنمایی صالحی زاده اجرا کردم که تدریس نوزده صفحه فصل اتومکانیک دوماه مهر و آبان را به خود اختصاص داد. حجم مطالب و فعالیتهای انجام شده بسیار گسترده، جالب و متنوع بود. بویژه آنکه در کلاسهای سوم سال جاری، دانش آموزان مستعد و کنجکاو زیادی وجود داشتند.

 مراحل انجام کار:

 1- تقسیم فصل اتومکانیک به قسمتهای مناسب، برای تدریس در جلسات مختلف ۹۰ دقیقه ای و ۴۵ دقیقه ای.

2- آماده کردن مطالب اضافی و حاشیه ای مورد نیاز برای تدریس قسمتهای گوناگون.

3- آماده کردن و برنامه ریزی برای استفاده از تمام وسایل کمک آموزشی موجود در جای خود.

لازم به ذکر است که با این حجم مطالب ، تدریس باید طوری انجام می گرفت که برای دانش آموزان، خسته کننده، دشوار یا یکنواخت نباشد. لذا برای اجرای طرح به نکات زیر توجه کردم :

الف) بیان مناسب و رسا

داشتن بیان مناسب در هنگام تدریس برای توجیه مطالب لازم و ضروری است. این نکته از دلایل موفقیت من در اجرای این طرح به شمار می رود.

ب) افزایش اطلاعات عمومی

برای پاسخ دادن به سوالات زیاد و متنوع بچه ها در این بخش کارهای زیر را انجام دادم:

1- توجه کامل به سوالات دانش آموزان در کلاسهای مختلف.

2- مطالعه کتابها و مجلات مختلف علمی مربوط به این رشته.

3- یادداشت اطلاعات مورد نیاز

 ( ضمیمه ۱ - قسمتی از این یادداشتها،  تصویر ۱ ، تصویر ۲  ، تصویر ۳ )

4- جمع آوری بریده روزنامه ها یا مجلات در زمینه های مختلف و صحافی آنها در قالب مجموعه ای به نام « دانستنیهای علمی »

 (ضمیمه ۲ - بعضی از روزنامه ها و مجلات درباره بخش اتومکانیک ، تصویر ۱ ، تصویر ۲ ، تصویر ۳ )

5- تماس با همکاران با تجربه درس حرفه و فن.

6- تماشای برنامه های علمی و فیلمهای آموزشی.

ج) طراحی و نقاشی

برای ترسیم قسمتهای داخلی و خارجی خودرو، نشان دادن قطعات مختلف موتور اتومبیل در ابعاد بزرگتر و نمایش ارتباط این قطعات با هم، تنها روش مناسب، طراحی آنها بر روی تخته سیاه بود. من این روش را در تدریس فصل اتومکانیک همه مدارس، بویژه مدارسی که دارای امکانات لازم نبودند، بکار بردم که در تفهیم مباحث مورد نظر بسیار مؤثر و مفید واقع شد.

در چند سال اوّل تعداد طرح ها کم و در ضمن کامل نبودند و از گچهای رنگی هم استفاده نمی کردم. همه تصویرها نیز امکان ترسیم نداشتند. مثلاً برای ترسیم میل لنگ بصورت چند بعدی دچار اشکال زیادی بودم. چون این تصاویر باید در حضور دانش آموزان طراحی می شد، بنابراین پس از پیدا کردن طرحهای مناسب و ساده، بارها این تصاویر را تمرین و اشکالات خود را قدم به قدم رفع کردم.

پس از گذشت ۵ سال نحوه طراحی این قسمتها را کامل نمودم. در کلاسهای سوم امسال این طرح ها که تعدادشان تقریباً به ۲۰ مورد می رسید، در مجموع بیش از ۱۰۰ بار در روی تخته سیاه کلاسهای مختلف ترسیم شدند که بعضی از آنها مثل دستگاه برق رسانی یا خنک کننده، از چندین قسمت جداگانه تشکیل می شدند.

بعنوان مثال در تدریس بخش خنک کننده موتور که در کتاب تنها پنج خط درباره آن نوشته شده است، بیش از ۹۰ دقیقه درباره این دستگاه از روی تصاویر موجود بحث شد تا نحوه خنک کردن موتور به بچه ها منتقل شد. در این ۹۰ دقیقه، بچه ها مشتاقانه به تصاویر نگاه می کردند و کنجکاوانه سوالات خود را مطرح می کردند.

 (ضمیمه ۳ - حرفه و فن ۱ ، حرفه و فن ۲ ، حرفه و فن ۳)

البته عیب این روش، وقت گیر بودن طراحی بعضی از تصاویر مشکل و پیچیده بود که دقایقی از وقت کلاس را به هدر می داد. من در این گونه مواقع زودتر از موعد به کلاس می رفتم و قبل از ورود دانش آموزان طرح اولیه را می کشیدم، سپس آن را کامل می کردم.

د) پوسترهای آموزشی

متأسفانه طرحهای روی تخته سیاه پس از پایان تدریس پاک می شد و امکان تکرار آنها در بسیاری از مواقع وجود نداشت.لذا در اولین قدم طرح موتور تک سیلندر صفحه ۱۸ کتاب را در ابعاد بزرگتر بر روی یک مقوای cm ۶۲×تدریس cm ۸۲ بصورت رنگی تهیه، سپس از آن چند اوزالید گرفتم تا برای انتقال پوستر به مدارس دیگر یا از کلاسی به کلاس دیگر و همچنین نصب آن دچار مشکل نشوم.

پس از چند سال، چهار زمان موتورهای بنزینی را نیز به همین ترتیب طراحی و تکثیر کردم در حال حاضر کار تدریس این قسمتهای مهم به راحتی از روی پوسترها انجام می گیرد. ویژگی دیگر پوسترها این است که نام قسمتهای مختلف موتور یا چهار زمان روی آنها نوشته نشده است تا بعداً دانش آموزان از روی همین پوسترها، مطالب شده را در همان لحظه یا در هفته های بعد توضیح بدهند.

 (ضمیمه ۴ - پوستر حرفه و فن سوم)

س) ماکتهای کوچک موتورهای دو زمانه و چهار زمانه

موقعی که در برابر تخته سیاه با استفاده از وسایل کمک آموزشی دیگر از حرکت میل لنگ، پیستونها یا سوپاپها صحبت می کردم در روی میز، ماکت کوچک یک موتور چهار زمانه و گاهی اوقات دو زمانه هم وجود داشت که بوسیله آنها نحوه حرکت میل لنگ ، پیستون و یا چگونگی باز و بسته شدن سوپاپ ها و ... به بچه ها نشان داده می شد.

ش) دفترچه قطعه شناسی اتومبیل

چون در فصل اتومکانیک سال سوم، تصویر بعضی از قطعات موتور چاپ نشده یا ناقص و محو چاپ شده است و اصولاً در بعضی از مدارس قطعات مختلف موتور وجود ندارد، احیاناً بعضی از دانش آموزان در حین تدریس متوجه کار برخی از قطعات و ارتباط آنها با هم نمی شدند یا مطلب را فراموش می کردند.

لذا با استفاده از کتابهای موجود در بازار، تصاویر مفیدی که برای درک مطالب تدریس شده، مورد نیاز بود را جمع آوری و پس از تبدیل آنها به یک دفترچه ارزان قیمت، آن را در اختیار دانش آموزان مشتاق قرار دادم. این دفترچه با استقبال بسیاری از بچه ها روبرو شد و در تفهیم مباحث بخش اتومکانیک بسیار مؤثر واقع گردید.

 (ضمیمه ۵ - تصویر صفحاتی از دفترچه قطعه شناسی ، حرفه و فن ۱ ، حرفه و فن ۲ ، حرفه و فن ۳ )

ک) موتور و قطعات موجود در کارگاه مدرسه

در کارگاه مدرسه دو موتور فوق العاده قدیمی و ناقص به همراه قطعات پراکنده ای از موتور وجود دارد. طبیعی است که به هیچ عنوان امکان راه انداختن این موتورها وجود ندارد، از طرفی حتی قسمتهای مختلف این موتورها نیز به علّت سنگینی موتور و مشکل جابجا کردن آنها به خوبی قابل نمایش نیستند.

این قطعات اگر بدون وسایل کمک آموزشی دیگر مورد استفاده بگیرند، طبق بررسیهای انجام شده، مفید نیستند، زیرا تعداد دانش آموزان زیاد است و امکان بررسی تمامی جزئیات وجود ندارد. بهرحال چون دانش آموزان از قبل با راه حلهای دیگر، قسمتهای مختلف موتور اتومبیل را شناخته بودند، مشکل خاصی در حین نشان دادن قسمتهای گوناگون موتور بوجود نمی آمد.

گ) فیلمهای آموزشی

پس از آنکه درس با استفاده از تصاویر روی تخته سیاه ، پوسترهای آموزشی، ماکت، حضور در کارگاه و ... به دانش آموزان تفهیم می شد، آنگاه نوبت به استفاده از فیلم های آموزشی می رسید، نکته ای که متأسفانه در بسیاری از مدارس، حتی در مدارسی که دارای امکانات سمعی و بصری خوبی هستند نیز به آن اهمیتی داده نمی شود.

بهرحال من از همان ابتدا به این وسیله کمک آموزشی مهم فکر کرده بودم و خوشبختانه با کمک مدیر مدرسه علاوه بر سه فیلم موجود در مدرسه، از طرق مختلف ، چهار فیلم دیگر نیز در زمینه های گوناگون حرفه و فن تهیه کردم .

در زمینه اتومکانیک، موسسه رسانه های تصویری فیلمی را به نام «مکانیک اتومبیل خود باشید» به بازار عرضه کرده است که من نیز نسخه ای از آن تهیه کردم و تدریس فصل اتومکانیک را با نمایش این فیلم کامل نمودم.

البته فیلم در یک جلسه برای بچه ها نمایش داده نمی شد، بلکه آن را به صورت قطعات ۲۰ الی ۳۰ دقیقه ای نمایش می دادم یا اگر در سمعی و بصری تدریس می کردم، پس از بحثهای لازم، فیلم آن بخش را نمایش می دادم که باعث درک بهتر مطالب می شد. ضمناً در پایان این فیلمهای آموزشی از فیلمهای مورد علاقه بچه ها نیز قسمتهایی پخش می شد تا از خستگی احتمالی آنها کاسته شود.

مشکلات حاشیه ای استفاده از فیلمهای آموزشی در مدارس:

1- کمبود فیلمهای آموزشی مناسب در زمینه برق ، دامپروری، نساجی و ...

2- کمبود امکانات سمعی و بصری مثل ویدئو و تلویزیون در بعضی مدارس .

3- توجه نکردن بعضی از مدیران مدارس نسبت به اهمیت فیلمهای آموزشی در یادگیری بهتر و متنوع تر.

4- نبودن یک مکان ثابت بعنوان سمعی و بصری در مدارس یا تبدیل این مکانها به کلاس درس.

5- مناسب نبودن بعضی از فیلمهای آموزش موجود برای دانش آموزان دوره راهنمایی.

بهرحال من امیدوارم بزودی دفتر تکنولوژی آموزشی برای فصلهای متنوع و مختلف کتابهای حرفه و فن نیز فیلمهای مناسبی را تکثیر و در اختیار مدارس راهنمایی کشور قرار دهد.

نحوه ارزشیابی از آموخته های دانش آموزان

در پایان هر قسمت یا در جلسات بعدی از دانش آموزان بصورت شفاهی یا کتبی ارزشیابی صورت می گرفت. بدین صورت که با استفاده از قطعات، پوسترها، ماکتها، طراحی و ... از دانش آموزان سؤال می شد. این نکته در یادگیری بچه ها و تکرار مطالب بصورت تصویری یا عملی بسیاری مؤثر بود. دانش آموز باید درس را می فهمید تا بتواند توضیح دهد.

البته در بعضی امتحانات کتبی ثلث یا میان ثلث، برای اولین بار از سوالات تصویری نیز استفاده شد که روش جدیدی بود و قبلاً در امتحانات استفاده نشده بود. این سوالات مورد استقبال دانش آموزان قرار گرفت و بعضی همکاران نیز آن را مورد استفاده قرار دادند.

(ضمیمه ۶ - بعضی از سوالات تصویری، حرفه و فن سوم ، حرفه و فن سوم ، حرفه و فن سوم )

ارزیابی نهایی

در این سالها نظرخواهی از دانش آموزان در پایان ثلث یا در انتهای سال از روشهایی بود که باعث می شد دانش آموزان نظرات تکمیلی خود را در رابطه با این فصل و بطور کلی روش تدریس من ابراز کنند تا در سال بعد برای تدریس این بخش یا بخشهای دیگر مورد توجه قرار بگیرد. تمام این نظرات، بویژه نظر مدیران مدارس، والدین و همکاران برای من راه گشا و جالب بودند و به جرأت می توانم ادعا کنم که تمام دانش آموزان سالهای گذشته و امسال نظرشان مثبت بود.

در اسفند ماه یک نظر خواهی کتبی از ۶۴ نفر از دانش آموزان کلاسهای سوم مدرسه راهنمایی صالحی زاده به عمل آوردم نتیجه این نظرخواهی بسیار جالب و فصل اتومکانیک مورد توجه زیادی قرار گرفته بود. از مجموع این ۶۴ نفر، ۳۹ نفر رشته اتومکانیک را بعنوان بهترین فصل کتاب سال سوم انتخاب کرده بودند، انتخابی که ۶ سال قبل غیر ممکن و بعید بود!

(ضمیمه ۷ - نتیجه نظرخواهی ، حرفه و فن ۱ ، حرفه و فن ۲ ، حرفه و فن ۳ ، حرفه و فن ۴ )

دلایل موفقیت طرح:

1- دانش آموزان در کلاس، کارگاه و حتی سمعی و بصری، حضوری فعال دارند و معلم متکلم وحده نیست.

2- فضای کلاس درس حرفه و فن متنوع بوده و در حاشیه مطالب زیادی گفته می شود که اصلاً در کتاب وجود ندارد و موجب توجه بیشتر دانش آموزان به درس می شود.

3- دانش آموزان در رابطه با مبحث مورد تدریس، سوالات متنوع و زیادی را مطرح می کنند. بویژه آنکه بسیاری از ابزارها و قطعات را از نزدیک می بینند و درباره آنها بحث می کنند.

4- در این روش دانش آموزان با راهنمایی دبیر خود بعضی از طرح ها، ابزارها و قطعات را می توانند بکشند یا بسازند و با جمع کردن تئوری و عملی به یادگیری موثری دست پیدا می کنند.

5- در این روش، با استفاده از وسایل کمک آموزشی، یادگیری مباحث عمیق تر است.

6- در یک کلاس فعال جایی برای بی نظمی و اخلال شاگردان باقی نمی ماند.

7- بعضی از این روشها توسط همکاران دیگر نیز مورد توجه قرار گرفته است که می تواند باعث گسترش استفاده از وسایل کمک آموزشی مانند سوالات تصویری ، فیلمهای آموزشی، ماکت ها و ... در امر آموزش گردد.

8- مدیران مدارس، معاونین، بعضی همکاران والدین و ... این روش تدریس را بسیار مؤثر و مفید می دانند.

9- بسیاری از دانش آموزان این روش تدریس را باعث علاقه مند شدن خود به این درس و بعضی از رشته های فنی و حرفه ای معرفی شده در کتاب و همچنین افزایش اطلاعات عمومی خود می دانند و اعتقاد دارند وسایل کمک آموزشی در این راه بسیار موثر بوده اند.

10- اکثر دانش آموزان خوب اعتقاد دارند که قبل از امتحان حرفه وفن ثلث و میان ثلث استرس و هیجان ندارند، چون مطالب را به خوبی درک کرده اند.

11- در این روش دانش آموزان فشار زیادی برای حفظ مباحث درس حرفه و فن متحمل نمی شوند و میانگین نمرات نیز بالاست.

12- دانش آموزان علاوه بر یادگیری مطالب، به نحوه طراحی معلم ، خط، نحوه استفاده از وسایل کمک آموزشی، اطلاعات عمومی معلم و ... نیز توجه می کنند که بصورت غیرمستقیم باعث الگوبرداری مثبت می شود.

نظرات دانش آموزان کلاس های سوم در باره وسایل کمک آموزشی:

الف- این وسایل کلیه ابهامات آموزشی را رفع می کنند.

ب- درس در فکر و ذهن بچه ها می ماند و فقط برای نمره درس نمی خوانند.

ج- موجب یادگیری بهتر می شوند.

د- باعث افزایش اطلاعات عمومی دانش آموزان می گردند.

س- مطالب با دیدن فیلمهای آموزشی یادآوری می شوند.

ش- موجب علاقمند شدن به درس و بالا رفتن دقت دانش آموزان می گردند.

ک- دانش آموزان با جزئیات کار آشنا می شوند.

ل- به دانش آموزان متوسط و ضعیف برای یادگیری بیشتر کمک می شود.

ن- با فهمیدن درس، روحیه بهتری برای درس خواندن بوجود می آید.

در انتها موفقیت تمام زحمتکشان عرصه آموزش و پرورش کشور بویژه فرهنگیان شریف و بزرگوار استان یزد را از خداوند بزرگ خواهان و خواستارم .

 

 یزد - محسن سالاری

دنیای حرفه و فن www.herfe-rszy.blogfa.com 

برچسب‌ها: حرفه و فن, وسایل کمک آموزشی, تدریس حرفه و فن, محسن سالاری, اقدام پژوهی